ئه‌ز مامە دە حێکمەتا خودێ دا

درتاریخ پر از فرازو نشیب و بدبختی کوردها هزاران رویداد تلخ اتفاق افتادە است  سرزمین آنها بدون رضایت آنها در اوایل سدەی شانزدهم میلادی بین دو امپراتوری عثمانی و صفوی و بعدها در اوایل قرن بیستم بین کشورهای ساختە شدەی استعمارگران فرانسە و انگلستان تقسیم شدە است.

 وقتی انسان بە یاد چنین تاریخ پر از رنج و بدبختی و قتل عام و جنایتی می افتد  ناخودآگاه اشعار دیباچەی دیوان مم و زین احمد خانی(1650 میلادی)را بە یاد می آورد کە بالحنی پراز افسوس وحسرت ،نزدیک به‌ چهار قرن پیش از این  درد امروز ملت کورد را ندا می دهد ومی سراید:

ئەز مامە دە حێکمەتا خودێ دا            کورمانج دێ دەولەتا دنێ دا

ئایا ب چ وەجهێ مانە مەحرووم ؟          بێلجوملە ژ بۆ چ بوونە مەحکووم؟

کورمانج نە پڕ دبێ کەمالن                  ئەمما یەتیم و بێ مەجالن

فێلجوملە نە جاهێل و نەزانن                بەلکی سەفیل وبێ خودانن

ئەڤ ڕۆم و عەجەم ب ڤان حەسارن         کورمانج هەمی ژ چار کەنارن

هەرچی برە شیری دەستێ هیممەت          زەپ کر ژخۆرا ب مێری دەولەت

گەر دێ هەبایا مە ژی خودانەک             ئالی کەرەمەک لەتیفە دانەک

گەر دێ هەبایا مە سەرفرازەک               ساحێب کەرەمەک سوخەن نەوازەک

گەر دێ هەبایا مە ئیتیفاقەک                  وێکرا بکرا مە ئینقیادەک

تەکمیل دکر مە دین و دەولەت                تەحسیل دکر مە عێلم و حێکمەت

ڕۆم و عەرەب و عەجەم تەمامی              هەمیان ژ مەرە دکر غولامی

مه‌ی گێڕ وه‌ره ‌تۆخودا ده‌ساده‌ی      بۆم تێکه‌ له‌جامی جه‌م قومێ مه‌ی

تاپیاڵه‌ له‌من جیهان نوما بێ            دڵخوازی مه‌ گشتی ئاشکرا بێ

ڕێ وشوێنی وه‌هایه‌ چه‌رخی گه‌ردوون      نه‌ویایه‌تییه‌ له‌ پاش به‌رز بوون  

 بەدبەختی سەری لە ئێمە داوە          تۆزکاڵێ کەمایەسی نەماوە

ئاخۆ دەبێ ڕووبکاتە کەم بوون ؟        یاخۆ هەر ئەبێ بە مانی گەردوون؟

دەردی دڵی خۆم بێ لەم وتانە          زین و مەم ئەدی چ بن بەهانە

تۆ بڵێی کە هەڵێ چ زوو چ دێرێک      بۆ ئێمە لە عاسمان ستێرێک؟

لێن هه‌ڵبکه‌وێت جیهان په‌نایه‌ک          په‌یداببێ بۆ مه‌ پادشایه‌ک

بەختی مە لە خەو هەڵستێ جارێک       جارێک بکەوێتە کارووبارێک

ئه‌م به‌خته‌ ڕه‌شه‌ی له‌ سه‌ر مه‌ڕاکا          کوردیش له‌ جیهان بره‌و په‌یا کا

کورد هێندە کە بە جەرگ و دوورە ترسن      کەمتر لە بە یەک گەیین دەپرسن

کەس بۆ کەسێ نابێ چاو دەبەر بێ          هەرکەس دەیەوێ زل و بەسەر بێ

لەم سەر ڕەقییە ودەماری زلیان             بێگانە دەبن سواری ملیان

هه‌ر خۆیه‌تی زل،که‌وه‌و ڕه‌ش و بۆر       هه‌ر بۆیه‌ بوونه‌ته‌ هێزی خۆخۆر

کوردیش که‌ ببایه‌ یه‌کدڵ و ده‌ست         ده‌ستیان ده‌که‌وت ژیانی سه‌ربه‌ست

ڕۆم و عه‌ره‌ب و عه‌جه‌م سه‌رووبه‌ر         بۆ ئێمه‌ به‌نێ ده‌بوون به‌ نۆ که‌ر

مەزنی مە کە ژیر و چاکە ناسە           بۆم تێ نەگەیەندرا چ باسە

بێگانە نەڵێن کە کورد نەزانن            بێ نووسەر و هۆنەر و زمانن

کورد هێندە نە گێل و گێژ و کاسن      داخم ئەوە بێ کەسن کەساسن

ژیر و بەدڵن گەلێک دەزانن            بێ خێوییە بێ سەرو زمانن

بۆ مەش کە هەبایە پادشایێ             خوا تاجێکی پێ ببەخشایێ

ئێمەی لە کەساسی دەردەهێنا           بێستانی هیوای وەبەر دەهێنا

بۆ مەش کە هەبایە سەربڵندێک          زۆر زان و بە بیر و مەرد و ڕەندێک

تورکان نه‌ده‌بوون به‌ سه‌ر مه‌دا زاڵ        بۆ کوند نه‌ده‌بووینه‌ لانه‌ وماڵ

چۆن بۆ عه‌جه‌مان ده‌بووینه‌ ژێرده‌ست         ژێرده‌ستی شتی وه‌ها نه‌وی و په‌ست

هه‌رڕۆژی به‌رێ خودای ته‌وانا             ڕۆم و عه‌جه‌می له‌ سه‌ر مه‌ دانا

بێ شه‌رمییه‌ ژێر ده‌ستی ئه‌مانه‌           ئه‌م شه‌رمه‌ له‌ پیاوه‌ گه‌وره‌کانه‌

شووره‌ییه‌ له‌ میر و نامداران            سووچیان چییه‌ هۆنه‌رو هه‌ژاران

کورد چۆن ده‌بێ دیل و چاره‌ ڕه‌ش بن       که‌ی ڕاسته‌ له‌ خۆشی دووره‌ به‌ ش بن

بۆ به‌ خشش و دڵ به‌ ناو وده‌نگن         شێرن له‌ هه‌را پڵنگی جه‌نگن

بۆ ڕۆم و عه‌جه‌م وه‌کوو دیوارن          ئه‌م هۆیه‌ که‌وا کز و هه‌ژارن

گۆپاڵی ده‌سی ئه‌وانه‌ ئێمه‌ین              بۆ تیری به‌ڵا نیشانه‌ ئێمه‌ین

خۆیان له‌ گه‌ڕ و هه‌رایه‌ دوورن            کورد به‌ند و کلیلی سه‌ر سنوورن

یه‌ک هێرشی بۆ سه‌ر ئیدی بێنێ           هه‌ر کورده‌ ده‌بن شه‌ڵاڵی خوێنێ

بۆ مەش کە هەبایە خێو و سەردار          بەخشندە و ژیر و زیت و وشیار

ژیری و هونەری بەدڵ کڕیبا                ژەنگی لە دڵی هەژار سڕیبا

من ئێستە لە کۆڕی وێژەوانان               ئاڵام دەشەکا لە عاسمانان

ده‌م خسته‌وه‌ ژین مه‌لای جزیری            پێم زیندوو ده‌بوو عه‌لی حه‌ریری

واشاد ئه‌بوو پێم فه‌قێی ته‌یران             گیانی به‌ فڕین ده‌هاته‌ سه‌یران

چ بکه‌م که‌ گه‌لێ که‌ساده‌ بازاڕ      کووتاڵه‌که‌ باشه،‌ نیمه‌ کڕیار

پایه‌ی هۆنه‌ران به‌ پاره‌‌ به‌نده‌        هه‌ر که‌س که‌ هه‌ژاره‌ کاری گه‌نده‌

زانستی هه‌موو بده‌ی به‌ پووڵێ       پێت وا نه‌بێ که‌س ده‌سی بجووڵێ

که‌س ناکا به‌مه‌یته‌ری خۆ جامی     ڕاناگرێ به‌ نۆکه‌ری نیزامی.....